Sal Santen

DE MAN DIE EEN HELD MOEST ZIJN
Sal Santens brieven uit de gevangenis

Aan de Berlagehof in de brave Amsterdamse wederopbouwwijk Geuzenveld werd op 10 juni 1960 de Nederlandse trotskist Sal Santen in zijn eigen huis gearresteerd. 'Eerst zij eruit,' zei zijn vrouw Bep, voor de rechercheurs het woord konden nemen, en stuurde hun dochtertje naar de buren. Santen was betrokken bij de oprichting van een wapenfabriek in Casablanca ten behoeve van het Algerijnse Front de Libération Nationale, dat een onafhankelijkheidsoorlog voerde tegen Frankrijk. Voor hetzelfde FLN organiseerde hij het drukken van valse persoonsbewijzen en Franse francs. Verdedigbaar maar illegaal: hij werd tot vijftien maanden gevangenisstraf veroordeeld wegens medeplichtigheid aan valsemunterij.

Santen had een leidende positie in de Vierde Internationale, die in 1938 door Leo Trotski was opgericht als tegenhanger van Moskou's Derde Internationale, beter bekend als de Communistische Internationale of Comintern. Het trotskisme verkeerde vanaf zijn ontstaan in een isolement en had geen noemenswaardige invloed op de actuele politieke gebeurtenissen, maar Sal Santen dacht er anders over: 'De Vierde Internationale klopt thans op de poort der geschiedenis.' Het waren de dromen van een kleine beweging, die vooral bestond dank zij het feit dat Trotski de grootste rivaal en het belangrijkste slachtoffer was van Josif Stalin. Het was deze tegenstelling die meer dan wat anders suggereerde dat Trotski een revolutionair alternatief bood voor het destructieve stalinisme. Toch was Trotski zelf een van de hoofdverantwoordelijken voor de bloedige Rode Terreur uit de eerste jaren na de revolutie van 1917 en het is maar de vraag of de Sovjetunie er onder zijn leiderschap later echt zoveel beter aan toe zou zijn geweest.

Het is verstandig mensen niet te beoordelen naar hun overtuigingen, maar naar hun vermogen tot wreedheid of gemeenheid, is de wijze les die de Chinese schrijfster Jung Chang in Wilde zwanen trok uit haar revolutie-ervaringen. Sal Santens Dapper zijn omdat het goed is roept een beeld op van een schrijver die weinig vermogen heeft tot wreedheid of gemeenheid. Het boek bevat de correspondentie die Santen vanuit de cel voerde met zijn vrouw Bep. Ook al omdat de brieven door gevangenisbeambten werden gelezen, staat er weinig over politiek in. Ondanks deze eenzijdigheid lijken ze een heel authentiek beeld van Santen te geven en bovendien krijgen ze door de afwezigheid van de politiek juist als gevangenisbrieven een universeler karakter. Ze gaan over de zorgen die iedereen moet kennen die gescheiden van zijn familie achter de tralies zit.

Sal Santen neemt de lezer voor zich in omdat hij weinig klaagt over zijn eigen toestand, terwijl hij zich zorgzaam toont voor zijn vrouw en kinderen, die hij consequent moed blijft inspreken. De echtelieden zagen elkaar ook een keer per week kort in de gevangenis. In de bajes komt hij doorgewinterde schurken tegen, maar 'er zitten toch ook heel wat stumpers, door het leven verknoeid op een manier, die elk mens had moeten breken.' Voor het gevangenissysteem voelt Santen minachting, maar in opsluiting heeft hij toch ook wat geleerd. Zijn houding tegenover mensen is afstandelijker geworden 'en dat is absoluut noodzakelijk wil je niet het sufferdje worden.'

Sal Santen was geen held van geboorte. Integendeel, hij was in zijn eigen woorden 'een bang jodenjongetje.' Hij kwam in de trotskistische beweging terecht en trouwde met de dochter van de roemruchte revolutionair Henk Sneevliet, die in 1942 door de Duitsers werd geëxecuteerd. Sneevliets laatste woorden waren: 'Dapper zijn omdat het goed is.' Santen: 'Nu moest ik de vaan hooghouden.' In de oorlog werd bijna zijn hele familie gedeporteerd, maar hij overleefde. Zo groeide het gewicht van de plichten. Na de oorlog stortte hij zich met verdubbelde energie in het politieke werk.

Hij sympathiseerde met de Algerijnse onafhankelijkheidsstrijd en in praktische steun voor het FLN zagen hij en partijgenoot Michel Raptis een mogelijkheid de Vierde Internationale eindelijk iets praktisch te laten doen. Vroeger heeft Santen Zijn ervaringen in de Vierde Internationale en het Algerijnse avontuur heeft Santen beschreven in Adiòs Compañeros! Uit dat boek blijkt dat Santen een haast grenzeloze loyaliteit voelde ten opzichte van Michel Raptis, in die tijd chef van hun beweging.

Maar de leidertjes van de Vierde Internationale waren doodgewone bureaucraten en ook Raptis was tegenover Sal Santen heel wat minder netjes dan deze had mogen verwachten. Aan het slot van Adiós Compañeros! schrijft Santen dan ook: 'Ik kan me niet meer voegen naar mensen die zich voortdurend boven mij stellen, mij gebruiken als dit nuttig voor ze is, mij in een hoek trappen als het ze anders uitkomt.' Het waren zijn nieuwe inzichten uit de gevangenis, toegepast op de Vierde Internationale. Hij trok zich terug uit het wereldje van arrogantie, kuiperijen en scherpslijperij en werd schrijver. En was dankzij de Algerijnse connectie toch nog een beetje een revolutionaire held.

Sal Santen, Dapper zijn omdat het goed is. Brieven uit de cel. De Bezige Bij, 204 p.

© Hans Schoots. Recensie in Vrij Nederland.

^